NHỮNG BỆNH... VÔ DUYÊN!
BS Ðỗ Hồng Ngọc
Tuy già không phải là một bệnh nhưng già thì
thường có bệnh. Bệnh thì có
bệnh nặng, bệnh nhẹ, bệnh có duyên và bệnh...
vô duyên. Ai cũng biết
thầy thuốc là người được học hành cẩn thận để giúp ta chữa trị bệnh tật,
vậy mà thầy thuốc cũng có thể gây bệnh cho ta, dù là ngoài ý muốn, cái đó
gọi là bệnh do thầy thuốc gây ra (iatrogenic)
mà theo GS. Phạm Khuê, một
chuyên gia về Lão khoa, Chủ tịch Hội người cao tuổi Việt Nam thì có đến hơn
một phần tư các bệnh ở người già là do thầy thuốc gây ra! (Bệnh học tuổi
già, Phạm Khuê, NXB Y Học,
1998, trang 364).
Những bệnh... vô duyên còn
có thể do chính bản thân
mình, người
thân trong gia đình, bạn bè, hàng xóm, hoặc các
nhân viên tâm lý xã hội gây
ra nữa! Bà cô của một bác sĩ bạn tôi
trên 80 tuổi kêu lúc nào trong người
cũng nóng bức, miệng khô nên đã mua
rễ tranh, mía lau, mã đề
ngoài chợ về
nấu "nước
mát" uống. Mát đâu không thấy,
thấy đi tiểu liên
tục gây thêm
tình trạng mất nước trong cơ thể, lại thấy nóng bức, thấy khô miệng, lại
uống thêm "nước
mát"! Thì ra "rễ tranh, mía lau, mã đề"
là những loại thuốc
lợi tiểu (diuretics).
Một ông bác gầy còm
nghe hàng xóm bày vẽ có loại tễ mập, bèn mua uống mấy
cây. Mập thiệt! Nhưng người béo
bệu, cơ thể bạc nhược! Thì ra, thuốc tễ đó
chỉ là bột mì trộn với mật ong và Corticoil, một
thứ thuốc uống vào lâu
ngày gây hội chứng Cushing, ứ nước, làm mập bệu và gây ra vô số những tác
dụng tai hại khác
như giảm sức đề kháng, mọc lông, loãng xương, loét bao
tử, cao huyết
áp...
Ta cũng biết thuốc chữa đau khớp có
thể gây loét dạ dày;
thuốc điều trị
cao huyết áp có thể gây hạ huyết áp đột ngột; thuốc trị tiểu đường làm hạ
đường huyết; thuốc uống cho đỡ bị đái són ở người già thì gây khô
miệng, đỏ
da, mờ mắt, chóng mặt...
Một đặc điểm sinh học của người cao tuổi là khả năng
thích ứng dần kém đi.
Hấp thu thuốc đã
chậm mà đào thải cũng
chậm. Tác dụng phụ của thuốc lại
thiên hình vạn trạng, tùy từng người, từng lúc, có thuốc người này dùng thì
tốt mà bày cho người
khác không xong, uống vào bị phản ứng ngay.
Cho nên dùng thuốc ở người già phải dò dẫm trên từng trường hợp, giảm
liều, giảm lượng, đắn đo tính toán trước sau, nào bệnh trước mắt, nào bệnh
tiềm tàng; thuốc chữa được bệnh này nhưng có gây ra bệnh khác không, có làm
bộc phát một bệnh cũ nào đó không, người
bệnh ăn uống ra
sao, tiêu tiểu ra
sao và trạng thái tâm thần ra
sao?
Người cao tuổi cũng
thường hay tự ý gia
giảm thuốc, tin lời bày vẽ, ai
mách gì cũng nghe, gây tương tác thuốc
lung tung rất dễ sinh ra nhiều
bệnh.... vô duyên đáng tiếc.
Ngày càng có nhiều máy móc xét nghiệm và một số người cao tuổi cũng
thường
muốn được xét nghiệm này nọ.
Báo Paris Match của Pháp có đăng trường hợp một bà già bị rối loạn tiêu
hóa đến khám ở một bác sĩ. Bác sĩ thấy
không có gì nặng nhưng cũng gởi cụ
làm thêm vài xét nghiệm cho chắc. Sau
đó, bà cụ được tiếp tục làm thêm hàng
loạt các xét nghiệm khác
ngày càng phức tạp hơn vì xét nghiệm đơn giản
không tìm ra bệnh: Siêu âm, nội soi,
sinh thiết, chụp cắt lớp, chụp cản
quang mạc treo...
Sau hơn một
tháng chuyển từ trung tâm này đến bệnh viện kia, nằm đợi trên
những băng ca lạnh lẽo, đẩy từ hành lang này sang hành lang khác, tiếp xúc
với những người mang khẩu
trang chỉ chừa đôi mắt lạnh lùng, bà cụ rơi vào
tình trạng khủng hoảng tâm lý trầm trọng và tiêu tốn mất 35 ngàn quan Pháp.
Cuối cùng các bác sĩ hội chẩn kết luận không có bệnh gì
cả!
Tây gọi những người sính xét nghiệm là
"examinite".
Tổ chức sức khỏe thế giới (WHO) cũng cảnh báo hiện tượng over
investigation, "thăm dò quá mức cần
thiết" này (Health of the Elderly, WHO,
1989).
Một số người cao tuổi được chăm sóc bảo bọc quá đáng, được
làm xét nghiệm
thăm dò, theo dõi liên tục làm cho người bệnh muốn...
hết bệnh
cũng không
được; không kể
trong quá trình thăm dò, chọc
hút, bơm tiêm, thụt tháo...
không phải là không có nguy cơ.
Dĩ nhiên nếu có bệnh
thì cần phải
làm để có chẩn
đoán chính xác và điều
trị hiệu
quả. Còn thăm dò chỉ để... thăm dò thì không nên. Các chuyên gia
khuyên chỉ nên làm xét nghiệm
cho người già khi nhằm để chẩn
đoán một thứ
bệnh có thể chữa được,
có thể phục hồi được,
có lợi cho người bệnh hoặc để
chẩn đoán phân biệt
tìm ra một bệnh
có tiên lượng
tốt hơn,
điều trị có
kết
quả hơn,
có lợi cho bệnh
nhân và gia đình hơn mà thôi. Tóm lại, biết ơn
mình thì cần thiết lắm mới
phải làm xét nghiệm
và phải có chỉ định của bác
sĩ.
Thế nhưng có
thứ không phải
là thuốc, không phải
là thủ thuật
gì cả
mà vẫn có thể
gây ra những bệnh
vô duyên: đó là lời nói!
Có những lời
nói gây hoang mang, lo lắng, làm mất
ăn mất ngủ,
gây kiêng cữ
quá đáng làm cho tình trạng bệnh
khó phục hồi hơn. Cái đó gọi là sự
"dán
nhãn" (labelling). Chẳng
hạn như người không có chuyên môn, không đủ cơ sở
khoa học chắc
chắn mà "phán" cho một cái chẩn
đoán kiểu như
"nghi ung thư",
"hơi bị lớn
tim", hoặc một từ mơ hồ như
"máu lộn mỡ,
gan hơi nhiễm mỡ,
viêm
nhiễm phần
phụ, rối loạn thần
kinh thực vật"...
hoặc "bị thư phù, bị người
cõi trên nhập...." đều
đem lại những
kết quả
tai hại không thể ngờ được!
Ngay cả bị
dán nhãn là già cả, già nua, già yếu,
mất sức rồi bị ép
phải
nằm yên một
chỗ, lúc nào cũng có người nâng đỡ
chăm sóc thì sẽ ngày càng lệ
thuộc, ngày càng suy nhược, mau loãng xương,
bắp cơ
thoái hóa, cứng khớp
nhanh.
Ðáng sợ hơn cả là bị ép
phải vào nằm
viện, nằm
nhà thương, nhà dưỡng
lão,
nhà nghỉ mất sức...khi vẫn
còn có thể tự quản được.
Thật ra đây chỉ là
giải
pháp cuối cùng vì một
khi đã vào các cơ sở này rồi
thì không hy vọng gì trở
lại đời sống bình thường
được nữa
vì càng ngày càng thụ động,
ỷ lại,
lệ thuộc,
suy sụp.
Các cơ sở chăm sóc cho người
già thực ra rất cần thiết,
miễn là phải
giữ
một số nguyên
tắc như đảm bảo sự riêng tư,
tôn trọng
cá nhân, giúp tự chủ,
tự quản,
và tạo nhiều cơ hội cho họ
tham gia sinh hoạt phù hợp với sở
thích
và sức khỏe.
Tóm lại, không nên để người cao tuổi mắc thêm
những bệnh...
vô duyên !
